Waarom rationeel denken essentieel is voor onze emotionele gezondheid. Een mens is als een Schip op zee, met onze hersenen als de Bemanning: de instinctieve Scheepsjongen, de emotionele Bootsman en de rationele Kapitein. En die Kapitein, die kan je maar beter overboord gooien!
Toch…? Of gooi je dan het kind met het waswater weg?
Muiterij aan boord van het Schip in je Hoofd, dat is wat veel zelfhulpboeken en life coaches lijken te zeggen. Niet denken, maar voelen. Niet overwegen, maar je lijf gebruiken. Daarin zit volgens velen de oplossing voor je mentale problemen. Helemaal ongelijk hebben ze niet. Het leven bestaat uit veel meer dan rationele overwegingen, en inderdaad, de Kapitein van het Schip in je Hoofd is niet bijster goed in emoties en gevoelens. Maar wanneer je je Kapitein helemaal buiten spel zou zetten, doe je jezelf ontzettend te kort, want die regelt veel meer dan we gevoelsmatig beseffen.
Taken van de Kapitein
De Kaptein staat voor ons abstract denkniveau. Dit is het deel – of eigenlijk de delen – van onze hersenen die ontastbare concepten kunnen begrijpen en gebruiken. Anatomisch zitten deze delen in de neo-cortex, en dan vooral in het voorste gedeelte: de prefrontale cortex.
De Kapitein regelt een groot aantal zaken die we in ons dagelijks leven nodig hebben:
Cijfers, symbolen, schema’s, tijdsbesef, maar ook taal spreken, begrijpen en schrijven.
Overzicht houden over verschillende zaken die spelen, zowel nu als in de toekomst.
Plannen, dat wil zeggen verbanden leggen, prioriteiten stellen, en zaken en handelingen in de gewenste volgorde zetten.
Anticiperen op mogelijke veranderingen en je prioriteiten en handelingen daarop aanpassen.
Beheren van het langetermijngeheugen en het ophalen van informatie uit dat archief.
Onze maatschappij is dol op Kapitein-kwaliteiten. Op school, op je werk, zelfs thuis krijg je van jongs af aan mee dat sterke executieve functies (plannen, prioriteren, gedachten omzetten in actie) belangrijk zijn. We worden getraind om informatie snel op te slaan en te kunnen ophalen om te reproduceren tijdens proefwerken en andere tests. Ook het maken van beslissingen zonder emotie mee te wegen wordt als een kracht gezien.
Een strak getrainde Kapitein kan dit allemaal. Maar in dit takenpakket dat we op school leren, wordt een van z’n meeste cruciale taken volledig over het hoofd gezien:
De Kapitein – niet de Boots of de Scheeps! – is degene die onze emoties en impulsen helpt vormt te geven en in balans houden.
Kapitein & Emoties
Van zichzelf snapt de Kapitein de ballen van emoties. Hij herkent gezichtsuitdrukkingen en heeft geleerd dat Uitdrukking X = verdriet = naar gevoel = medeleven tonen geeft beste resultaat bij de ander. Hij kan ook gedrag dat hoort bij medeleven tonen inzetten, zonder echt compassie te ervaren.
Die gevoelsbeleving van compassie komt van onze Bootsman, oftewel het emotionele deel van onze hersenen. De Boots heeft echter geen besef van tijd en kan helemaal opgaan in het moment. Dat voelt superfijn – of zwaar ruk als het een negatieve emotie is die je beleeft – maar een Boots kan zich daarin verliezen, zoals kinderen dat kunnen.
Bij kinderen zijn het de ouders die het kind helpen om met hun emoties en gevoelens om te gaan. Ouders helpen ook bij het stellen van grenzen aan het gedrag dat kinderen als gevolg van die emoties laten zien. Zo leren we zelf onze emoties te beheersen en ons gedrag bewust te sturen: boosheid voelen zonder te schreeuwen, angst ervaren zonder in paniek te raken, blijdschap even parkeren tot een gepast moment om te juichen, ruzies kunnen uitpraten zonder vliegend vaatwerk, etc. Emotioneel volwassen gedrag, dus.
Het deel van ons dat ons in staat stelt om emotioneel volwassen te gedragen zonder onze emoties en gevoelens te hoeven onderdrukken, dat is de Kapitein!
Alles moet geleerd worden
Ratio is geen instinct. Waar onze instinctieve Scheepsjongen vanuit ons DNA meekrijgt wat z’n taken zijn en hoe die uit te voeren, moet de Kapitein alles leren. We krijgen vanuit ons DNA wel de fysieke instrumenten mee die onze Kapitein kan gebruiken, maar hoe ze werken en wat ‘ie er mee kan doen, dat moeten we leren. Van onze ouders, op school, van leeftijdsgenoten, van anderen, uit boeken, uit ervaringen, noem maar op.
In die zin is de aandacht die we geven aan het ontwikkelen van de Kapitein in onze kinderen niet zo slecht. Tenzij we het belangrijkste deel vergeten…
De insteek van “niet denken maar voelen” en “uit je hoofd en in je lichaam” is ontstaan omdat voor veel van ons de nadruk in onze opvoeding te veel lag op de executieve vaardigheden van de Kapitein, maar er nauwelijks aandacht was voor het leren van emotionele zelfregulatie. Want daar hebben we het over.
Gelukkig is ook emotionele regulatie een vaardigheid, en die kan een Kapitein ook op latere leeftijd leren. Daar heeft ‘ie wel hulp van buitenaf voor nodig, want van z’n eigen Boots en Scheeps kan hij niet leren wat zij ook nooit geleerd hebben. Veel therapievormen zijn daarom gericht op het leren van emotionele zelfregulatie.
Overboord of toch maar niet?
Voor een Bootsman en Scheepsjongen die al veel te lang met een te strenge Kapitein varen, lijkt het een geweldig idee om het helemaal zonder die kritische bemoeial te doen. Geen sturing, geen belemmeringen, en geen grenzen! Ze willen niets liever!
Maar de Boots en de Scheeps denken als kinderen. Deze hersendelen hebben geen besef van oorzaak en gevolg. Wat nu een goed idee lijkt, kan later voor problemen zorgen. Dat deert een kind niet, want die overziet dat niet. Daar hebben ze volwassenen voor nodig.
Er zijn boeken vol geschreven over wat er gebeurt met kinderen die hun gang kunnen gaan zonder kaders en zonder iemand die ze bijstuurt. Aan boord van onze Schip is dat niet anders. Zonder Kapitein die zo nu en dan aan de rem trekt, hebben we nauwelijks impulscontrole. We doen wat ons leuk of fijn lijkt, maar gaan uitdagingen uit de weg en kiezen voor de weg van de minste weerstand.
We kunnen niet zonder onze Kapitein. Echter, dat hij aan boord is wil niet zeggen dat hij dus het laatste woord heeft. En daarin zit de crux waar “niet denken maar voelen” eigenlijk over gaat.
Meeste stemmen gelden
De Bemanning van het Schip in je Hoofd heeft ieder met z’n eigen taken en verantwoordelijkheden, maar ze moeten wel samenwerken. Met de nadruk op ‘samen’.
Anders dan een echt schip, waar de kapitein het voor het zeggen heeft, is ons Schip in je Hoofd meer een piratenschip 😉. Als er een beslissing gemaakt moet worden, heeft ieder een stem. Scheepsjongen, Bootsman én Kapitein, hun stemmen wegen alle drie even zwaar, en meeste stemmen gelden.
Wat je emotioneel beleeft en wat je fysiek voelt weegt net zo zwaar als wat denkt en overweegt. Een evenwichtige Kapitein weet en respecteert dat.
Stel, je wilt van A naar huis rijden. Het is een behoorlijke afstand, zeker in de spits. Maar als nu meteen vertrekt, ben je voor de files uit en dus een half uur eerder thuis. Om dat te halen moet je echt NU meteen in de auto te stappen (heeft je Kapitein berekend), maar je bent nog even aan het napraten met een vriend (vindt je sociale Boots fijn). Bovendien heb je honger en wil je nog even naar de WC voor je vertrekt (Scheeps doet klein onderhoud).
Je kan jezelf dan wel onder druk zetten om je Kapitein’s koers te varen, maar dat gaat ten koste van de rest van de Bemanning en dus van je Schip: het gesprek afkappen en met een lege maag en een volle blaas naar huis rijden kan wel, maar het levert veel stress op. Onnodig veel stress. Een evenwichtige Kapitein snapt dat ‘m dat niet in dank wordt afgenomen, en past het plan aan om de belangen van de Boots en de Scheeps ruimte te geven.
Dat is wat de echte betekenis is van het credo “minder denken, meer voelen”. En juist het vinden van die balans wordt makkelijker als je je rationele Kapitein erbij betrekt.
Wil je jouw Kapitein beter leren kennen en hem leren hoe die balans te houden? Stap aan boord van jouw Schip in je Hoofd! Ik vaar met je mee.